صفحه نخست >> سیاسی تعداد نظرات: 0

انديشکده رند:

آيا توافق هسته‌اي با ايران هنوز ممکن است؟

در مقطع کنوني شرايط در ايران، آمريکا و منطقه به نفع توافق پيش مي‌رود اما هيچ‌چيز در خاورميانه آسان نيست؛ و حتي اگر توافق حاصل شود، اوضاع منطقه يک‌شبه تغير نخواهد کرد؛ اما يقيناً توافق هسته‌اي بهتر از ساير گزينه‌ها است و اگر شانسي براي توافق وجود نداشت، مذاکرات تا بدين جا نمي‌رسيد.

کد خبر: 2209

در مقطع کنوني شرايط در ايران، آمريکا و منطقه به نفع توافق پيش مي‌رود اما هيچ‌چيز در خاورميانه آسان نيست؛ و حتي اگر توافق حاصل شود، اوضاع منطقه يک‌شبه تغير نخواهد کرد؛ اما يقيناً توافق هسته‌اي بهتر از ساير گزينه‌ها است و اگر شانسي براي توافق وجود نداشت، مذاکرات تا بدين جا نمي‌رسيد.

انديشکده رند در يادداشتي به قلم داليا دسا کي مدير مرکز سياست عمومي خاورميانه اين مؤسسه نوشت: آمريکا و ديگر قدرت‌هاي جهاني به ميز مذاکره برگشتند تا در جهت نهايي کردن توافق با ايران پس‌ازاينکه پيش‌تر هفت ماه تمديدشده بود، تلاش کنند. اما پرسش اينجاست که طرفين چگونه به اين توافق دست خواهند يافت؟ به‌جاي پرداختن به تحليل نظري در خصوص مواضع طرفين و جزئيات مذاکرات (جزئياتي که تنها مذاکره‌کنندگان درون اتاق مذاکره از آن باخبرند)، سازنده خواهد بود که به برخي پرسش‌هاي اساسي پيش روي تداوم مذاکرات بپردازيم. در ادامه به پنج مورد خواهيم پرداخت:



■ حمايت اکثر ايراني‌ها از حق اين کشور براي انرژي هسته‌اي■

۱) چرا ايراني‌ها بر سر ميز مذاکره آمدند؟

ايراني‌ها به اين دليل بر سر ميز مذاکره نيامدند که از هدف خود براي تبديل‌شدن به قدرتي هسته‌اي دست برداشته‌اند. درواقع نظرسنجي‌ها از حمايت اکثر ايراني‌ها از حق اين کشور براي انرژي هسته‌اي حکايت دارد و بسياري نيز از دست‌يابي ايران به سلاح هسته‌اي حمايت مي‌کنند؛ اما آنچه تغيير کرده است اين است که با روي کار آمدن «حسن روحاني» آن‌ها فکر مي‌کنند که هزينه بسيار زيادي براي برنامه هسته‌اي خود پرداخته‌اند. «حسن روحاني» بي‌شک ميانه‌رو نيست؛ اما به نظر مي‌رسد «حسن روحاني» و مشاوران کليدي او عمل‌گرا هستند. آن‌ها مي‌فهمند که تحريم‌هاي اقتصادي‌اي که بر ايران به دليل برنامه هسته‌اي اين کشور اعمال‌شده، ثبات خود جمهوري اسلامي را با خطر مواجه مي‌سازد.

■ روحاني از حمايت رهبر معظم در مذاکرات هسته‌اي برخوردار است ■

تحريم‌هاي نفتي و بانکي، عليرغم اينکه سياست‌هاي اقتصادي «حسن روحاني» به برخي بهبودهاي حاشيه‌اي پس از پايان يافتن دوره رياست جمهوري «محمود احمدي نزاد» دست‌زده است، اقتصاد ايران را مختل ساخته است. «حسن روحاني» هدايت برخي رهبران ايران را بر عهده دارد که علاقه‌مند به مشارکت ايران در اقتصاد جهاني و بازسازي چهره اين کشور در منطقه هستند. «حسن روحاني» تصميم‌گيرنده نهايي در ايران نيست؛ تصميم‌گيري‌هاي نهايي مربوط به رهبر معظم «آيت‌الله خامنه‌اي» است؛ اما به نظر مي‌رسد «حسن روحاني» از حمايت رهبر معظم در مذاکرات هسته‌اي برخوردار است؛ و «آيت‌الله خامنه‌اي» مثل «حسن روحاني» نيز دل‌مشغول فشار داخلي است که بر مردم ايران به‌خصوص نسل جوان در حال وارد آمدن است. رهبران ايران ممکن است از بسياري جهات نتوانسته باشند رضايت مردم اين کشور را تأمين کنند، اما آن‌ها به‌خوبي مي‌دانند چگونه بقاي خود را تضمين کنند و يک توافق هسته‌اي مي‌تواند راه مناسبي براي تقويت حمايت داخلي با رفع تحريم‌هاي اقتصادي باشد.

■ توافق با ايران مي‌تواند پيروزي بزرگي براي اوباما باشد ■

۲) چرا آمريکا محتاج توافق با ايران است؟

دولت‌هاي آمريکايي – جمهوري خواهان و دمکرات‌ها – نگران آمال هسته‌اي ايران و اين امکان که بمب هسته‌اي ايران مي‌تواند زمينه‌ساز رقابت تسليحاتي باشد و احتمال جنگ منطقه‌اي را آن هم در منطقه‌اي که هم‌اکنون نيز درگير بي‌ثباتي است بالا ببرد ؛ اما دولت «اوباما» در خصوص اينکه ممانعت از دست‌يابي ايراني‌ها به بمب هسته‌اي از طريق مذاکرات جزء اولويت‌هاي سياست خارجي آمريکاست، صريح بوده است. توافقي با ايران که اين کشور را از تبديل انرژي هسته‌اي به برنامه تسليحاتي ناتوان مي‌سازد، مي‌تواند پيروزي بزرگي براي «اوباما» باشد. دولت «اوباما» تلاش زيادي کرده است تا مسئله هسته‌اي را از ساير مسائل جدي جدا کند. مقامات آمريکايي از ديرباز نگران اين مسئله بوده‌اند که ايران همواره دستي در هر بحراني در خاورميانه به‌خصوص سوريه و عراق دارد. به همين ترتيب بي‌شک اگر مشکل هسته‌اي همچنان پابرجا نماند، راحت‌تر مي‌توان با ايران بر سر ساير مسائل منطقه‌اي توافق کرد.

■ هر راه‌حلي در سوريه بدون همکاري با ايران ناممکن است ■

به‌طور مثال به مورد حمايت ايران از رئيس‌جمهور سوريه «بشار اسد» توجه کنيد. کشوري نيست که به‌اندازه ايران بر «اسد» نفوذ داشته باشد. پس چه آمريکا دوست داشته باشد و چه نداشته باشد، هر راه‌حلي که به ختم شدن نبرد خونين در سوريه منجر شود بدون همکاري با ايران ناممکن است. توافق هسته‌اي، ايران و آمريکا را به بهترين دوستان يکديگر يا حداقل شرکايي که مجبورند يکديگر را تحمل کنند، تبديل نخواهد کرد؛ اما اين توافق همکاري بر سر برخي مسائل منطقه‌اي که دو کشور تمايل به حل آن‌ها دارند را آسان‌تر مي‌کند. بسياري از تصميم گيران آمريکا تمايل دارند که براي منافع بلندمدت‌تر، براي شروع روابط متوسط با کشوري که هشتاد ميليون جمعيت دارد و مردم آن يکي از فرهيخته‌ترين مردم در منطقه هستند تلاش کنند.

■ هراس کشورهاي منطقه از صدور انقلاب ايران به ساير کشورها■

۳) آيا همسايگان ايران مانع توافق هسته‌اي مي‌شوند؟

کشورهاي منطقه از اينکه ايران انقلاب خود را به ساير کشورهاي منطقه گسترش دهد مي‌هراسند؛ و ازاين‌رو اين کشور دوستي واقعي در همسايگي خود ندارد. اين از معدود مواردي است که اعراب و اسرائيل بر سر آن توافق دارند. ايران کشوري با اکثريتي شيعه در منطقه‌اي با اکثريتي سني است. همسايگان ايران، به‌خصوص پس از جنگ عراق در ۲۰۰۳، از نفوذ فزاينده ايران، با دامن زدن به منازعات قومي که تنها نگراني‌ها را از آمال و قدرت ايران افزايش مي‌دهند، مي‌هراسند. بدين ترتيب همسايگان ايران به توافقي که مانع تبديل‌شدن ايران به‌قدرتي هسته‌اي شود، استقبال مي‌کنند؛ به اين دليل که نگراني آن‌ها بيشتر در خصوص تأثيري که بمب هسته‌اي ايران بر اين کشور و عوامل نيابتي‌اش دارد، است تا اينکه ايران واقعاً به بمب دست يابد.

■ توافق تنها اعتبار ايران و نفوذ ايران را در سطح جهان مي‌افزايد ■

اما همسايگان نگراني‌هايي در اين خصوص دارند که فراتر از مسئله هسته‌اي است. توافق نگراني‌ها را در خصوص حمايت ايران از گروه‌ها و شبه‌نظامياني که در مسائل همسايگان دخالت مي‌کنند، برطرف نخواهد کرد. ايران قصدي براي توقف برنامه موشکي و فعاليت‌هاي انقلابي خود ندارد. نکته قضيه اين است که: به نظر آن‌ها توافق تنها اعتبار ايران و نفوذ ايران را در سطح جهان مي‌افزايد؛ اما اگر توافقي در کار باشد بازيگران منطقه‌اي توان متوقف کردن آن را ندارند. اسرائيل بارها تهديد به حمله نظامي کرده است اما آيا اين کشور مي‌تواند پس از يک توافق، حتي اگر اين توافق به مذاق آن‌ها خوش نيايد، دست به چنين کاري بزند؟ احتمال اين امر کم است. محتمل‌ترين نتيجه در صورت حصول توافق اين است که اسرائيل جنجال برپا کند که ايراني‌ها در حال فريبکاري هستند تا ايران همچنان منزوي و تحريم‌ها پابرجا بمانند. در اين ميان آمريکا احتمالاً براي شرکاي منطقه‌اي نيز چيزهايي آماده کرده است که آن‌ها را راضي کند – همکاري بيشتر در سيستم‌هاي دفاع موشکي، فروش تسليحات، تمرين‌هاي نظامي مشترک و …- تا آن‌ها بتوانند تلخي اين توافق را از ياد ببرند.

■تأثير ظهور داعش بر توافق ■

۴) آيا داعش مي‌تواند روند توافق را تسهيل کند؟

يقيناً ايران همچنان تهديدي جدي براي منافع آمريکا خواهد بود؛ اما ظهور داعش و ماهيت خشونت‌آميز آن، منطقه را با بي‌ثباتي جدي مواجه ساخته است. ايران به‌شدت آسيب‌پذير است و دلايل خود را براي مقابله با داعش دارد؛ به‌خصوص با توجه به تهديدي که اين گروه عليه دولت تحت حمايت ايران در عراق دارد و مناطق شيعه‌نشين کرده است. درست است که ايران و آمريکا دشمن مشترکي به نام داعش دارند اما به نظر نمي‌رسد که اين امر بر مذاکرات هسته‌اي، که خط‌مشي خود را دارد، تأثيري بگذارد؛ اما درحالي‌که ظهور داعش تأثيري منفي در روند حصول توافق ندارد، به نظر نمي‌رسد چالش‌هاي عميق موجود به دليل وجود داعش از ميان بروند.

■ موانع سياسي بيش از موانع فني مانع حصول توافق هستند■

۵) آيا ممکن است مذاکرات سرانجام با شکست مواجه شوند؟

بله. علي‌رغم نيروهاي زيادي که در جهت حصول توافق کار مي‌کنند دلايل زيادي نيز وجود دارد که توافق هسته‌اي اتفاق نيفتد. واضح‌ترين دليل اين است که طرف‌ها نمي‌توانند به فرمولي برسند که تمامي طرف‌ها براي محدود کردن برنامه هسته‌اي ايران، بتوانند بپذيرند.

چيزي که براي موفقيت توافق ضروري است ترکيبي از جلوگيري از تسليحاتي شدن برنامه هسته‌اي ايران (محدود ساختن غني‌سازي اورانيوم، خنثي‌سازي پلوتونيم توليدشده و بازرسي‌هاي بين‌المللي مؤثر) در قبال رفع تحريم‌ها و پذيرش برنامه صلح‌آميز هسته‌اي اين کشور، خواهد بود؛ اما تضمين اينکه تمامي جزئيات موردقبول همه باشد ممکن نيست؛ به‌خصوص با توجه به مخالفت‌هاي داخلي‌اي که هم در ايران و هم در آمريکا وجود دارد؛ اما متغيرهاي ديگري نظير همکاري روسيه نيز وجود دارد که باوجود کسي مثل «ولاديمير پوتين» به‌هيچ‌عنوان قطعي نيست. درواقع موانع سياسي بيش از موانع فني مانع حصول توافق هستند. عناصر تندرو در ايران بيم آن دارند که حصول توافق با آمريکا به گرم شدن روابط ميان ايران و آمريکا منجر شود؛ امري که سرانجام يک اصل بنيادين جمهوري اسلامي را به خطر مي‌اندازد و درها را براي آنچه به نظر آن‌ها جمهوري اسلامي را با خطر مواجه مي‌کند، باز مي‌کند. کنگره آمريکا نيز مي‌تواند به سدي براي توافق تبديل شود؛ به‌خصوص اگر اسرائيل عليه توافق اظهار مخالفت علني داشته باشد.

■ توافق به‌خودي‌خود خطراتي براي تمامي طرف‌ها دارد ■

اما توان کنگره، حتي با سنايي تحت کنترل جمهوري خواهان، نيز مانند اسرائيل محدود است. دولت با سازوکارهاي اجزايي توان تعليق تحريم‌ها را دارد و کنگره نمي‌خواهد به‌عنوان مانع رفع تحريم‌ها عليه ايران شناخته شود و مقصر اصلي معرفي شود. سرانجام توافق به‌خودي‌خود خطراتي براي تمامي طرف‌ها دارد. چون حتي اگر توافق حاصل شود رصد بين‌المللي سازمان انرژي اتمي ادامه خواهد يافت. به نحو تاريخي ايران در همکاري با آژانس شفاف نبوده است. ليکن به نظر مي‌رسد که در مقطع کنوني شرايط در ايران، آمريکا و منطقه به نفع توافق است؛ اما هيچ‌چيز در خاورميانه آسان نيست؛ و حتي اگر توافق حاصل شود، اوضاع منطقه يک‌شبه تغير نخواهد کرد؛ اما يقيناً توافق هسته‌اي بهتر از ساير گزينه‌ها است و اگر شانسي براي توافق وجود نداشت، مذاکرات تا بدين جا نمي‌رسيد.

نظرات بینندگان

ارسال نظر