صفحه نخست >> اقتصادی تعداد نظرات: 0

ایران بدون نفت / تحلیلی بر میزان وابستگی بودجه به نفت

پدیده‌ ای به نام بیماری هلندی !!

زهرا کاویانی

در این بخش با نگاهی به برخی آمارها و واقعیت‌های اقتصاد ایران، بررسی خواهیم کرد که اقتصاد ایران تا چه حد تحت تأثیر درآمدهای نفتی قرار دارد/ مقایسه‌ی داده‌های رشد اقتصادی و قیمت نفت در ایران نشان می‌دهد که در سالهای افزایش قیمت نفت، رشد اقتصادی ایران نیز افزایش داشته و درسالهای کاهش قیمت نفت...

کد خبر: 1858

برخورداری از منابع طبیعی و به‌طور ویژه منبع طبیعی نفت، موهبتی است که برخی از کشورهای دنیا از آن برخوردار هستند و کشور ما ایران نیز از جمله کشورهایی است که از منابع عظیم نفت خام و گاز طبیعی برخوردار است. این برخورداری از منابع طبیعی و به دنبال آن بهره‌مند شدن از درآمدهای حاصل از صادرات این منابع، هرچند یک امتیاز ویژه برای کشور ما محسوب می‌شود، اما وابستگی زیاد برای منابع نفتی و درآمدهای حاصل از صادرات آن، باعث پدید آمدن مشکلاتی در اقتصاد ایران شده است. از این رو، تلاش می‌شود تا راهکارهایی برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران ارائه شود.

 
این مطالعه، قسمت دوم از سلسله مطالعات «گام‌هایی برای دستیابی به اقتصاد بدون نفت» است. در بخش اول از این سلسله مطالعات، به برخی خصوصیات مشترک اقتصادهای نفتی اشاره شد و عنوان شد که پیامدهای وابستگی به درآمدهای نفتی، مانند رشد اقتصادی پایین، تورم بالا، عدم رشد سایر بخش‌های اقتصادی و به‌طور کلی گرفتار شدن به پدیده‌ی بیماری هلندی، موجب شده است تا کشورهای نفتی به دنبال راهکاری برای خروج از این وضعیت باشند. بر همین اساس، در این بخش از مطالعه، با نگاهی به برخی آمارها و واقعیت‌های اقتصاد ایران، بررسی خواهیم کرد که اقتصاد ایران تا چه حد تحت تأثیر درآمدهای نفتی قرار دارد.
 
ذخایر نفتی و معدنی ایران
 
ایران به‌لحاظ برخورداری از ذخایر و منابع معدنی، از جمله کشورهای غنی محسوب می‎شود، هرچند مهم‌ترین منبع معدنی ایران منابع نفت و گاز است. نمودار (1) مهم‌ترین کشورهای دارای منابع نفتی در سال 2011 را نشان می‌دهد.
 
 
منبع: مسعود نیلی و همکاران با استفاده از داده‌های اداره‌‌ی کل اطلاعات انرژی ایالات متحده،[1] بخش بین‌الملل(EIA)
 
همان‌طور که در نمودار (1) مشخص شده است، برخورداری از 137 میلیارد بشکه ذخایر نفت خام اثبات‌شده در سال 2011، ایران را در رتبه‌ی چهارم کشورهای برخوردار از منبع طبیعی نفت خام قرار داده است. همچنین علاوه بر ذخایر نفت خام، ایران از مهم‌ترین کشورهای برخوردار از گاز طبیعی است. نمودار (2) ذخایر اثبات‌شده‌ی گاز طبیعی ایران و سایر کشورهای مهم برخوردار از ذخایر گاز طبیعی را در سال 2014 نشان می‌دهد.
 
 
در نمودار (2) ذخایر گاز طبیعی ایران نشان داده شده است. همان‌طور که در این نمودار مشخص است، ایران پس از روسیه، دومین کشور دارنده‌ی ذخایر گاز طبیعی در جهان است. در مجموع دو نمودار (1) و (2) موقعیت ویژه‌ی ایران در برخورداری از منابع طبیعی نفت خام و گاز طبیعی را نشان می‌دهد. همان‌طور که در نمودار (1) و (2) نشان داده شده است، ایران تنها کشوری است که هم در صدر کشورهای برخوردار از منابع نفت خام و هم در صدر کشورهای برخوردار از منابع گاز طبیعی قرار دارد.
 
بنابراین آنچه مشخص است، ایران ذخایر بسیاری از نفت خام و گاز طبیعی دارد و برخورداری صحیح و بهره‌مند از این ذخایر می‌تواند تا حدود زیادی به رشد اقتصادی ایران کمک کند، اما سؤال مهمی که در اینجا مطرح می‌شود، آن است که ایران تا چه اندازه توانسته از این ذخایر استفاده‌ی بهینه کرده و برخورداری از این ذخایر تا چه میزان توانسته به رشد اقتصادی ایران کمک کند. پاسخ‌گویی به این سؤال مهم، موضوع این بخش از سلسله مطالعات «گام‌هایی برای دستیابی به اقتصاد بدون نفت» است. پیش از وارد شدن به این بحث، لازم است یادآوری کنیم همان‌طور که در قسمت اول از این مطالعه نیز اشاره شد، منابع طبیعی به‌خودی‌خود یک ظرفیت محسوب می‌شود و در صورت بهره‌برداری صحیح از این منبع، می‌تواند رشد اقتصادی بالایی را به‌همراه داشته باشد.
 
اقتصاد ایران و وابستگی به نفت
 
در قسمت اول از سلسله مطالعات «گام‌هایی برای دستیابی به اقتصاد بدون نفت»، اشاره شد که براساس برخی مطالعات صورت‌گرفته، کشورهای برخودار از منابع نفتی، رشد اقتصادی پایین‌تری را تجربه کرده‌اند. برای درک بهتر موضوع، شکل (1) که در بخش اول از این مطالعه نیز ارائه شد را در نظر بگیرید:
 
رشد اقتصادی در ایران به‌شدت به قیمت نفت و میزان درآمدهای ایران از محل صادرات نفت خام و گاز طبیعی وابسته بوده است؛ به‌طوری‌که با افزایش درآمدهای نفتی، رشد اقتصادی افزایش پیدا کرده و با کاهش آن به‌یکباره رشد اقتصادی کاهش پیدا کرده و حتی منفی شده است.
 
 
 
مأخذ: ملهوم و دیگران،[3] 2006.
 

 

این نمودار اشاره به آن دارد که هرچه میزان وابستگی کشورها به صادرات منبع طبیعی بیشتر بوده، کشورها رشد اقتصادی کمتری را در بلندمدت تجربه کرده‌اند. حال در این بخش از مطالعه، بررسی خواهیم کرد که رشد اقتصادی ایران تا چه حد به قیمت نفت و صادرات نفتی ایران وابستگی داشته است.
 
بررسی داده‌های اقتصاد ایران نشان می‌دهد که رشد اقتصادی در ایران به‌شدت به قیمت نفت و میزان درآمدهای ایران از محل صادرات نفت خام و گاز طبیعی وابسته بوده است؛ به‌طوری‌که با افزایش درآمدهای نفتی، رشد اقتصادی افزایش پیدا کرده و با کاهش آن به‌یکباره رشد اقتصادی کاهش پیدا کرده و حتی منفی شده است. این موضوع دارای اهمیت زیادی است. ثبات در محیط اقتصاد کلان، یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در رشد اقتصادی است.
 
به‌طور کلی، روند رشد اقتصادی در کشورها به این صورت است که در دهه‌های اخیر، با رشد کشورهای در حال توسعه، این کشورها رشدهای اقتصادی بالایی را تجربه می‌کنند. به‌طور معمول، رشد اقتصادی به این صورت است که کشورها در ابتدای فرآیند توسعه‌یافتگی، رشدهای اقتصادی بالا (بالاتر از 7 درصد و در برخی موارد حتی تا 10 یا 11 درصد) را تجربه می‌کنند. به این معنی که تولید ناخالص داخلی این کشورها در طول یک سال 7 درصد افزایش می‌یابد. وقتی کشورها از مراحل اولیه‌ی رشد و توسعه‌ی اقتصادی گذر کردند، رشد اقتصادی پایین آمده و به‌طور معمول در سطح 2 تا 3 درصد قرار می‌گیرد؛ به‌طوری‌که کشورهای توسعه‌یافته و با درآمد سرانه‌ی بالا، به‌طور معمول رشدهای اقتصادی 2 تا 5 درصد را تجربه می‌کنند.
 
در چنین شرایطی، نگاهی به روند رشد اقتصادی ایران نشان می‌دهد که رشد اقتصادی در ایران از نوسان بالایی برخوردار است و برخلاف کشورهای در حال توسعه، که روند مشخصی برای رشد اقتصادی داشته‌اند، رشد اقتصادی در ایران در برخی سال‌ها بسیار بالا و در برخی سال‌های دیگر، بسیار پایین و حتی منفی بوده است.
 
 
منبع: محاسبات محقق براساس داده‌های تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار مرکز آمار ایران
 
 
نمودار (3) نوسان بالای رشد اقتصادی ایران را نشان می‌دهد که با نوسانات قیمت نفت دچار نوسان شده است. همچنین نمودار (4) نیز قیمت نفت طی سال‌های مورد نظر در این مطالعه را نشان می‌دهد. همان‌طور که در این دو نمودار مشخص است، رشد اقتصادی ایران در سال‌هایی که قیمت نفت با کاهش مواجه بوده، کاهش داشته و در سال‌های افزایش قیمت نفت، افزایش داشته است؛ به‌طوری‌که به‌عنوان مثال، در سال 1376 و 1377، که پایین‌ترین قیمت نفت طی دوره‌ی مورد بررسی، تجربه شده است، رشد اقتصادی به 16/0- درصد رسیده است. همچنین افزایش بی‌سابقه‌ی قیمت نفت طی دهه‌ی 1380 موجب شده تا رشد اقتصادی طی این دهه ارقام بالایی را تجربه کند.
 
همچنین نکته‌ی قابل توجه در نمودار، واکنش اقتصاد ایران به رشد بی‌سابقه و بلندمدت قیمت نفت از سال 1385 به بعد است. همان‌طور که در نمودار (4) مشخص است، قیمت نفت از سال 1385 به بعد رشد بالایی داشته و افزایش قیمت برای مدت طولانی (تاکنون) دوام داشته است. با این حال، آنچه در خصوص اقتصاد ایران جالب توجه است آن است که بر اثر این افزایش قیمت نفت و در نتیجه‌ی افزایش درآمدهای ارزی ایران، رشد اقتصادی طی سال‌های میانی دهه‌ی 1380 با افزایش قابل توجه مواجه شده است. با این حال، سیاست‌های نامناسب اقتصادی در این سال‌ها (که در قسمت بعدی این مطالعه به آن پرداخته خواهد شد)، موجب شده است تا رشد اقتصادی با وجود بالا بودن قیمت نفت در سال‌های انتهایی دهه‌ی 1380 و دو سال ابتدایی دهه‌ی 1390 به‌شدت کاهش یابد و حتی در سال‌های 1391 و 1392 رشد اقتصادی منفی تجربه شود. در حقیقت آنچه در ادبیات اقتصادی تحت عنوان نحسی منابع طبیعی از آن یاد می‌شود و در قسمت ابتدایی این سلسله مطالعات به آن پرداخته شد، در خصوص اقتصاد ایران طی این سال‌ها رخ داده است.
 
در خصوص ادبیات اقتصادی نحسی منابع طبیعی اشاره شد که با افزایش درآمدهای حاصل از منبع طبیعی، کشورهای برخوردار از این منابع به‌جای اجرای سیاست‌های اقتصادی متناسب، اقدام به وارد کردن بی‌رویه‌ی این درآمدها به اقتصاد می‌کنند. زمانی که قیمت نفت خام افزایش یابد، در صورتی که درآمدهای حاصل از آن به جامعه تزریق شود، تقاضای کل به‌شدت افزایش می‌یابد. با افزایش تقاضا، به قیمت‌ها در جهت افزایش فشار وارد می‌شود، اما سیاست‌گذار تلاش می‌کند تا با افزایش واردات، تورم را کنترل کند. افزایش شدید واردات در نهایت، به ذخایر ارزی فشار وارد کرده و منجر به کمبود منابع ارزی، کسری تراز پرداخت‌ها، فروپاشی بازار ارز و در نتیجه، کاهش واردات می‌شود که خود تورم و رکود را به‌همراه دارد.
 
در خصوص اقتصاد ایران نیز در بازه‌های افزایش قیمت نفت، میزان وابستگی اقتصاد به درآمدهای نفتی افزایش پیدا کرده و در نهایت، پدیده‌ی رکود تولید ملی و افزایش شدید واردات را به‌همراه داشته است. «در نیمه‌ی دوم دهه‌ی 1350، اتفاقاتی در اقتصاد ملی افتاد که می‌توان از آن درس‌های خوبی گرفت. این برهه آغاز اوج گرفتن وابستگی به نفت است که بعدها در سال 1384 هم تکرار شد. زمانی که قیمت نفت افزایش یافت، شاه تمامی برنامه‌های از پیش تعیین‌شده و حتی رویکردهای سیاسی خود را تغییر داد. از سال 1356، سقوط GDP به قیمت واقعی شروع شد، چون صنایع و تولیدات داخلی در مقابل سیل عظیم واردات نتوانست دوام بیاورد. از آن زمان به بعد بود که دولت از هرجای دنیا کالاهای فراوانی را با ارز هفت‌تومانی خریداری و وارد کشور کرد و از این طریق رفاه ایجاد کرد. این واردات غالباً شامل کالاهای لوکس و مصرفی بود.» (ایران بدون نفت، 1393، به نقل از فرهاد نیلی، ص 135)
 
همچنین در خصوص نیمه‌ی دوم دهه‌ی 1380 نیز به نظر می‌رسد که عدم مدیریت صحیح درآمدهای نفتی افزایش‌یافته طی دهه‌ی 1380 و ورود این درآمدها به اقتصاد، در نهایت منجر به کاهش شدید نرخ ارز واقعی شد که در نتیجه، تولیدکنندگان داخلی قدرت رقابت خود را از دست دادند و واردات ارزان‌قیمت جایگزین تولیدات داخلی شد. ادامه‌ی این فرآیند و کاهش ذخایر ارزی کشور، در نهایت، منجر به پیامدهایی مانند فروپاشی بازار ارز و ورود به دوره‌ی رکود اقتصادی طی سال‌های 1390 به بعد شده است.
 
آنچه به‌عنوان نتیجه‌گیری از رابطه‌ی رشد اقتصادی و نفت در اقتصاد ایران می‌توان عنوان کرد این است که رشد اقتصادی در ایران به‌شدت تحت تأثیر درآمدهای نفتی بوده و این موضوع وابستگی شدید اقتصاد ایران به نوسانات قیمت نفت، که یک عامل برون‌زاست را نشان می‌دهد. صادرات ایران به‌عنوان منبع جذب درآمدهای ارزی کشور، به‌شدت وابسته به صادرات نفتی است و در نتیجه، کاهش قیمت نفت، درآمدهای ارزی ایران را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.
 
 
منبع: بانک اطلاعات سری‌های زمانی بانک مرکزی و گزیده‌ی آمارهای اقتصادی ایران
 
نمودار (5) سهم صادرات نفتی از کل صادرات ایران را طی سال‌های 1371 به بعد نشان می‌دهد. همان‌طور که در این نمودار مشخص است، صادرات ایران به‌شدت وابسته به صادرات نفتی بوده و در این سال‌ها، صادرات نفتی به‌طور میانگین 87/83 درصد از کل صادرات ایران را تشکیل داده است که وابستگی شدید صادرات و درآمدهای ارزی ایران را به صادرات نفت و گاز نشان می‌دهد.
 
در مجموع داده‌های اقتصاد ایران، هم به‌لحاظ رشد اقتصادی و هم به‌لحاظ درآمدهای ارزی، نشان می‌دهد که اقتصاد ایران تا حد زیادی وابسته به منبع طبیعی نفت و گاز است و نوسانات این منبع، متغیرهای کلان اقتصاد ایران را نیز دچار نوسان می‌کند.
 
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
 
این مطالعه به‌عنوان دومین قسمت از سلسله مطالعات راهکارهایی برای کاهش وابستگی اقتصاد ایران به نفت، به بررسی پیامدهای وابستگی به درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران می‌پردازد. نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که رشد اقتصادی به‌عنوان اصلی‌ترین متغیر اقتصاد کلان (که به‌طور کلی هدف از سیاست‌گذاری‌های اقتصادی، دستیابی به رشد اقتصادی بالاتر به‌همراه ثبات در محیط اقتصاد کلان است) تا حدود زیادی وابسته به درآمدهای نفتی است؛ به‌طوری‌که نوسانات قیمت نفت، رشد اقتصادی در ایران را نیز به‌شدت تحت تأثیر قرار داده و رشد اقتصادی ایران از روندی پُرنوسان تبعیت می‌کند.
 
مقایسه‌ی داده‌های رشد اقتصادی و قیمت نفت در ایران نشان می‌دهد که در سال‌های افزایش قیمت نفت، رشد اقتصادی ایران نیز افزایش داشته و در سال‌های کاهش قیمت نفت، رشد اقتصادی ایران نیز کاهش داشته و در برخی موارد منفی شده است. همچنین داده‌های رشد اقتصادی ایران طی دهه‌ی 1380 نشان می‌دهد طی سال‌های میانی این دهه، با افزایش قیمت نفت، اقتصاد ایران رشد بالایی را تجربه کرده است، اما با وجود آنکه در ابتدای دهه‌ی 1390، قیمت نفت همچنان بالا بوده است، اما افزایش شدید تقاضا طی سال‌های دهه‌ی 1380 به‌واسطه‌ی تزریق درآمدهای نفتی به اقتصاد و همچنین رشد واردات بی‌رویه در این سال‌ها، موجب فروپاشی بازار ارز طی سال‌های ابتدایی دهه‌ی 1390 شده است.
 
همچنین سهم صادرات نفتی از کل صادرات ایران نشان می‌دهد که صادرات ایران طی سال‌های دوره‌ی مورد بررسی به‌شدت به صادرات نفتی وابسته بوده و همین موضوع وابستگی شدید درآمد ارزی ایران به درآمدهای نفتی را نشان می‌دهد. میزان وابستگی شدید اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران اقتصادی ایران باید برای کاهش وابستگی ایران به درآمدهای نفتی تلاش کنند.
 
*زهرا کاویانی، کارشناس ارشد اقتصاد
منابع:
1. مهرپور، مهدی (1393)، ایران بدون نفت، رایحه تنسیم.
2. نیلی، مسعود و همکاران (1392)، طرح مطالعاتی تحلیل عوامل تأثیرگذار بر عملکرد میان‌مدت اقتصاد ایران، اتاق بازرگانی صنایع و معادن تهران.
3. بانک اطلاعات سری‌های زمانی بانک مرکزی و گزیده‌ی آمارهای اقتصادی ایران: www.tsd.cbi.ir
4. اداره‌کل اطلاعات انرژی ایالات متحده، بخش بین‌الملل(EIA):  www.eia.gov
5. وب‌سایت مرکز آمار ایران، داده‌های تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار: www.amar.org.ir
7. Mehlum، Halvor، Karl Moene، and Ragnar Torvik. "Institutions and the resource curse*." The Economic Journal 116.508 (2006): 1-20.
 
پی نوشت ها
 
[1]. US Energy Information Administration
[2]. US Energy Information Administration
[3].Melhum et al, 2006.

برهان

نظرات بینندگان

ارسال نظر